Ο πόλεμος που δεν φαίνεται – Από τα Στενά του Ορμούζ στο καλάθι του καταναλωτή

Ο πόλεμος αυτός δεν πλήττει μόνο το παρόν, αλλά “χτίζει” μια κρίση για το μέλλον.

Όταν ξεσπούν πολεμικές συγκρούσεις, η προσοχή της διεθνούς κοινότητας στρέφεται, δικαιολογημένα, στις στρατιωτικές επιχειρήσεις, στις διπλωματικές εξελίξεις και στις ανθρώπινες απώλειες. Όμως, σε κάθε σύγχρονο πόλεμο υπάρχει μια λιγότερο ορατή, αλλά εξίσου καθοριστική διάσταση, η οικονομία της καθημερινότητας. Ο πόλεμος που ξεκίνησε στις 28 Φεβρουαρίου με τις επιθέσεις ΗΠΑ και Ισραήλ κατά του Ιράν αποκαλύπτει ακριβώς αυτή την “αόρατη” πλευρά, με επίκεντρο ένα σημείο – κλειδί του παγκόσμιου συστήματος, τα Στενά του Ορμούζ.

Πρόκειται για μια θαλάσσια αρτηρία από την οποία διέρχεται περίπου το 20% του παγκόσμιου εμπορίου πετρελαίου και υγροποιημένου φυσικού αερίου. Σήμερα, όμως, αυτή η αρτηρία υπολειτουργεί. Η ναυσιπλοΐα έχει μειωθεί δραματικά, έως και 97% σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, ενώ έχουν καταγραφεί τουλάχιστον 21 επιθέσεις ή περιστατικά σε εμπορικά πλοία μέσα σε λίγες ημέρες. Περίπου 20.000 άνθρωποι, ναυτικοί, επιβάτες και εργαζόμενοι λιμανιών, βρίσκονται εγκλωβισμένοι σε μια περιοχή όπου η αβεβαιότητα έχει αντικαταστήσει τη ρουτίνα του παγκόσμιου εμπορίου.

Αυτά τα δεδομένα δεν αποτελούν απλώς μια ναυτιλιακή κρίση. Είναι το πρώτο κύμα ενός ευρύτερου σοκ που διαχέεται ήδη στην παγκόσμια οικονομία. Οι τιμές των ναυτιλιακών καυσίμων έχουν αυξηθεί κατά 87%, ενώ το πετρέλαιο Brent ξεπέρασε ξανά τα 100 δολάρια το βαρέλι. Ωστόσο, το πραγματικό πρόβλημα δεν είναι μόνο η άνοδος των τιμών. Είναι η διαταραχή της ίδιας της ροής.

Η ιστορία των τελευταίων ετών και κυρίως η εμπειρία της πανδημίας, δείχνει ότι οι κρίσεις στην εφοδιαστική αλυσίδα δεν εκδηλώνονται άμεσα, αλλά εξελίσσονται σταδιακά και εντείνονται με καθυστέρηση. Σήμερα, βρισκόμαστε ακριβώς σε αυτή τη φάση. Στο σημείο όπου η αγορά “βλέπει” τον κίνδυνο, αλλά δεν έχει ακόμη βιώσει πλήρως τις συνέπειες.

Η διαταραχή στα Στενά του Ορμούζ δεν αφορά μόνο την ενέργεια. Αγγίζει ολόκληρη την αλυσίδα παραγωγής και διανομής. Από τα λιπάσματα μέχρι τα τρόφιμα, από τις πρώτες ύλες μέχρι τα ράφια των σούπερ μάρκετ, κάθε κρίκος εξαρτάται, άμεσα ή έμμεσα, από το πετρέλαιο και τη μεταφορά. Η αύξηση του κόστους καυσίμων μεταφράζεται σε ακριβότερες μεταφορές, ακριβότερη παραγωγή και τελικά σε ακριβότερα προϊόντα.

Σύμφωνα με πρόσφατες αναλύσεις της εφοδιαστικής αλυσίδας, αρκεί ένα απλό παράδειγμα για να γίνει κατανοητό το μέγεθος της επίδρασης, με ένα σακουλάκι μαρούλι. Από την καλλιέργεια μέχρι τη συσκευασία και τη μεταφορά, κάθε στάδιο της παραγωγής του εξαρτάται από το πετρέλαιο και τα παράγωγά του. Η αύξηση του κόστους μεταφοράς και συσκευασίας προσθέτει ήδη περίπου 10 – 11 σεντς στην τελική τιμή του προϊόντος. Το ποσό μοιάζει μικρό, αλλά όταν εφαρμοστεί σε χιλιάδες προϊόντα και εκατομμύρια καταναλωτές, μετατρέπεται σε σημαντική επιβάρυνση για τα νοικοκυριά.

Και αυτό είναι μόνο το πρώτο επίπεδο. Το δεύτερο και πιο ανησυχητικό, αφορά τα λιπάσματα. Η περιοχή του Περσικού Κόλπου αποτελεί βασικό προμηθευτή πρώτων υλών για την παραγωγή τους, καλύπτοντας σχεδόν το μισό των παγκόσμιων εξαγωγών ουρίας, ενός βασικού λιπάσματος πλούσιου σε άζωτο που είναι απαραίτητο για την αγροτική παραγωγή. Ήδη οι τιμές έχουν αυξηθεί κατά 30-35%, ενώ ένα σημαντικό ποσοστό αγροτών δεν είχε προμηθευτεί εγκαίρως τα απαραίτητα αποθέματα. Οι συνέπειες αυτού του σοκ δεν θα φανούν άμεσα, αλλά σε 6 έως 12 μήνες, όταν οι αυξημένες τιμές θα περάσουν στην αγροτική παραγωγή και τελικά στο ράφι. 

Οι επιπτώσεις, ωστόσο, δεν σταματούν στο κόστος ζωής και στη διαθεσιμότητα προϊόντων. Αγγίζουν πλέον και το πεδίο της παγκόσμιας επισιτιστικής ασφάλειας. Σύμφωνα με εκτίμηση του Παγκόσμιου Επισιτιστικού Προγράμματος, σχεδόν 45 εκατομμύρια επιπλέον άνθρωποι ενδέχεται να βρεθούν αντιμέτωποι με οξεία επισιτιστική ανασφάλεια, αν η σύγκρουση παραταθεί και οι τιμές της ενέργειας παραμείνουν σε υψηλά επίπεδα. Αυτό σημαίνει ότι μια κρίση που ξεκινά από ένα στρατηγικό θαλάσσιο πέρασμα μπορεί να μετατραπεί, μέσα από τις αλυσίδες ενέργειας, λιπασμάτων και μεταφορών, σε νέα παγκόσμια πίεση πάνω στα πιο ευάλωτα νοικοκυριά και στις ήδη επιβαρυμένες ανθρωπιστικές ζώνες.

Εδώ βρίσκεται και η ουσία του προβλήματος. Ο πόλεμος αυτός δεν πλήττει μόνο το παρόν, διαμορφώνει ήδη την επόμενη μεγάλη κρίση.

Οι οικονομολόγοι περιγράφουν αυτό το φαινόμενο ως αλυσιδωτή αντίδραση (ripple effect) ή “φαινόμενο μαστιγίου” (bullwhip effect), όπου μικρές διαταραχές στην αρχή της αλυσίδας οδηγούν σε μεγάλες αναταράξεις στο τέλος της.

Το πιο κρίσιμο ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι πόσο θα αυξηθούν οι τιμές, αλλά αν τα προϊόντα θα είναι διαθέσιμα όταν χρειαστούν.

Ήδη υπάρχουν ενδείξεις ότι μέρος της μεταφορικής δυναμικότητας αποσύρεται ή επαναπροσανατολίζεται σε πιο κερδοφόρες διαδρομές, περιορίζοντας τη διαθεσιμότητα. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, ακόμη και επιχειρήσεις που μπορούν να αντέξουν το αυξημένο κόστος ενδέχεται να βρεθούν αντιμέτωπες με καθυστερήσεις, ελλείψεις ή ακόμη και αδυναμία εξυπηρέτησης.

Η εμπειρία της πανδημίας δίδαξε ότι οι εφοδιαστικές κρίσεις δεν ξεχωρίζουν μεταξύ μεγάλων και μικρών επιχειρήσεων. Η πραγματική διαφορά βρίσκεται στην προετοιμασία. Όσοι αντιλαμβάνονται νωρίς το ρίσκο και δημιουργούν εναλλακτικές, έχουν μεγαλύτερες πιθανότητες να αντέξουν. Όσοι περιμένουν να “δουν πώς θα εξελιχθεί”, συχνά βρίσκονται αντιμέτωποι με ένα περιβάλλον όπου οι επιλογές είναι ήδη περιορισμένες και ακριβές.

Στον πυρήνα αυτής της κρίσης βρίσκεται μια απλή αλλά σκληρή αλήθεια. Ο καταναλωτής είναι πάντα ο τελευταίος που ενημερώνεται και ο τελευταίος που προστατεύεται. Κάθε αύξηση κόστους στην αλυσίδα, από την ενέργεια και τα λιπάσματα μέχρι τη μεταφορά και τη λιανική, καταλήγει τελικά στο καλάθι του σούπερ μάρκετ.

Ο πόλεμος στα Στενά του Ορμούζ, λοιπόν, δεν είναι μόνο μια γεωπολιτική σύγκρουση. Είναι μια δοκιμασία για την ανθεκτικότητα της παγκόσμιας οικονομίας και για την ικανότητα των κοινωνιών να διαχειριστούν τις αλυσιδωτές επιπτώσεις της. Και όπως συμβαίνει συχνά, η πιο ουσιαστική μάχη δεν δίνεται στο πεδίο των συγκρούσεων, αλλά στην καθημερινότητα, εκεί όπου η διαθεσιμότητα και η τιμή των βασικών αγαθών καθορίζουν, τελικά,  την ίδια την καθημερινότητα εκατομμυρίων ανθρώπων.

Το άρθρο βασίζεται σε στοιχεία και αναλύσεις διεθνών οργανισμών (IMO, UKMTO, IEA), οικονομικών μέσων (Bloomberg, Reuters, Fortune) και ελληνικών πηγών (Capital.gr), καθώς και σε δεδομένα της αγοράς εφοδιαστικής αλυσίδας και αγροτικής παραγωγής.